Mga Ilaw sa Tabing-Ilog

Habang nagsasabit ng parol si Rosa, umapaw ang ilog sa bahaging sinabing ligtas ng bagong harang. Sa Pampanga, hindi karaniwang nagiging usap-usapan ang isang pangyayari nang walang nakikialam na kapitbahay. Ngunit sa pagkakataong ito, ang usap-usapan ay may tunay na taong masasaktan. Si Rosa, isang tagagawa ng parol, ay nagtiis munang huminga nang malalim bago magsalita. Hindi niya kayang magpanggap na walang nangyari. Sa gilid ng kalsada, may mga nagmamadaling umuwi at may mga nakatigil para makinig. “Hindi ninyo alam ang buong nangyari,” sabi niya. Walang sumagot agad. Ang katahimikan ang lalong nagpabigat sa dibdib niya.

Si Elmer ang unang nagbabala sa mga bahay, ngunit pinagtawanan siya ng opisyal na may hawak ng proyekto. “Bakit mo ako tinutulungan?” tanong ni Rosa kay Elmer. Hindi agad sumagot ang mangingisda. Pinagmasdan niya muna ang mukha ni Rosa, na pagod ngunit ayaw magpakita ng panghihina. “Dahil may karapatan kang malaman kung ano ang totoo,” sabi niya. Hindi sapat iyon upang mawala ang pag-aalinlangan. Sa bawat hakbang nila, iniisip ni Rosa kung ano ang maaaring mawala sa kanya: hanapbuhay, tiwala ng mga tao, at ang kakaunting kapanatagang matagal niyang inipon. Pero mas nakakatakot ang mamuhay na parang wala siyang nakita.

Umupo sila sa isang maliit na tindahan habang naghihintay na humupa ang ingay sa paligid. May kumukulong tubig, may humahampas na hangin sa yero, at may nagbibilang ng sukli sa kabilang mesa. “Hindi naman lahat ng pagkakamali ay masama ang pinagmulan,” maingat na sabi ni Elmer. “Pero hindi ibig sabihin noon ay walang dapat managot,” sagot ni Rosa. Napangiti siya nang bahagya sa sarili niyang katigasan. Hindi niya nakasanayang may taong hindi kaagad nagsasabing kalimutan na lamang ang problema. Iyon ang unang dahilan kung bakit unti-unting gumaan ang pakiramdam niya.

Bumalik sa isip ni Rosa ang mga gabing umuuwi siyang halos wala nang lakas. Hindi siya bayani sa sarili niyang kuwento. May mga araw na gusto na lang niyang isara ang pinto at huwag makisangkot. Ngunit may taong higit na mahihirapan kapag walang kumilos. Hinawakan niya ang parol at pinagmasdan ang mga bakas ng paggamit dito. “Kung mali tayo, tatanggapin ko,” sabi niya. “Pero kung tama tayo, hindi ako papayag na iba ang magbayad.” Tumango si Elmer. Hindi niya ipinangakong magiging madali ang susunod.

Sa paglalakad nila sa makitid na daan, may lumapit na matandang nakasaksi sa bahagi ng nangyari. Hindi kumpleto ang kuwento nito, at iyon mismo ang mahalaga. “Huwag ninyong basta paniwalaan ang sabi-sabi,” paalala ng matanda. Nagtanong si Rosa tungkol sa oras, sa mga taong naroon, at sa kung ano talaga ang nakita. Isinulat ni Elmer ang mga sagot sa papel. Sa unang pagkakataon, hindi na puro takot ang hawak nila. May maliliit na detalye silang maaaring suriin, at may mga tanong na maaari nilang iharap nang hindi naninira ng kapwa.

Bago maghiwalay, napansin ni Elmer na hindi pa kumakain si Rosa. Inabutan niya ito ng tinapay na binili sa kanto. “Hindi nito maaayos ang problema,” sabi niya. “Alam ko,” sagot ni Rosa, “pero salamat pa rin.” Kumain sila nang tahimik. Sa sandaling iyon, hindi tungkol sa panganib ng pagbaha at pagbalewala sa babala ang lahat. Tungkol din ito sa dalawang taong natutong magtiwala nang hindi hinihinging isuko ng isa ang sariling pag-iisip. May takot pa rin, pero hindi na nag-iisa si Rosa sa pagharap dito.

Sa lumang mapa ng kanyang lolo, nakita ni Rosa na sa kanilang kalye pala itinulak ang tubig ng harang. Napahinto si Rosa. Hinanap niya ang tingin ni Elmer, umaasang may paliwanag na agad nitong maibibigay. Wala. Sa halip ay magkatabi nilang hinarap ang nangyari. Hindi na sapat ang mga hinala at bulung-bulungan; kailangan na nilang kumilos nang may ingat. Sa labas, nagpapatuloy ang karaniwang buhay ng Pampanga, ngunit para kay Rosa, may nabago na. Ang dating maliit na suliranin ay may kaugnayan pala sa mas malalim na katotohanan. At hindi niya alam kung sino pa ang handang magsalita.