Mga Ilaw sa Tabing-Ilog Part3

Nailigtas ni Elmer at ng mga kapitbahay ang mga bata sa tulong ng mga bangkang pangisda. Sa wakas ay nakaharap ni Rosa ang mga taong kailangang makarinig ng katotohanan. Hindi niya nais na may mapahiya para lamang makabawi siya. Ang nais niya ay may umako sa pinsalang nagawa at may magbago pagkatapos. “Pakinggan ninyo muna kami,” sabi ni Elmer. Sa Pampanga, pamilyar ang mukha ng mga nakapaligid, kaya mas mahirap magsalita nang walang nanginginig na tinig. Hindi umalis si Rosa. May mga sandaling ang pananatili ay mas matapang kaysa pagsigaw.

Iniharap ang mapa at mga larawan sa mga inhinyero; sinuri at binago ang mapanganib na harang habang iniimbestigahan ang kapabayaan. “Bakit mo ako tinutulungan?” tanong ni Rosa kay Elmer. Hindi agad sumagot ang mangingisda. Pinagmasdan niya muna ang mukha ni Rosa, na pagod ngunit ayaw magpakita ng panghihina. “Dahil may karapatan kang malaman kung ano ang totoo,” sabi niya. Hindi sapat iyon upang mawala ang pag-aalinlangan. Sa bawat hakbang nila, iniisip ni Rosa kung ano ang maaaring mawala sa kanya: hanapbuhay, tiwala ng mga tao, at ang kakaunting kapanatagang matagal niyang inipon. Pero mas nakakatakot ang mamuhay na parang wala siyang nakita.

Umupo sila sa isang maliit na tindahan habang naghihintay na humupa ang ingay sa paligid. May kumukulong tubig, may humahampas na hangin sa yero, at may nagbibilang ng sukli sa kabilang mesa. “Hindi naman lahat ng pagkakamali ay masama ang pinagmulan,” maingat na sabi ni Elmer. “Pero hindi ibig sabihin noon ay walang dapat managot,” sagot ni Rosa. Napangiti siya nang bahagya sa sarili niyang katigasan. Hindi niya nakasanayang may taong hindi kaagad nagsasabing kalimutan na lamang ang problema. Iyon ang unang dahilan kung bakit unti-unting gumaan ang pakiramdam niya.

Bumalik sa isip ni Rosa ang mga gabing umuuwi siyang halos wala nang lakas. Hindi siya bayani sa sarili niyang kuwento. May mga araw na gusto na lang niyang isara ang pinto at huwag makisangkot. Ngunit may taong higit na mahihirapan kapag walang kumilos. Hinawakan niya ang parol at pinagmasdan ang mga bakas ng paggamit dito. “Kung mali tayo, tatanggapin ko,” sabi niya. “Pero kung tama tayo, hindi ako papayag na iba ang magbayad.” Tumango si Elmer. Hindi niya ipinangakong magiging madali ang susunod.

Sa paglalakad nila sa makitid na daan, may lumapit na matandang nakasaksi sa bahagi ng nangyari. Hindi kumpleto ang kuwento nito, at iyon mismo ang mahalaga. “Huwag ninyong basta paniwalaan ang sabi-sabi,” paalala ng matanda. Nagtanong si Rosa tungkol sa oras, sa mga taong naroon, at sa kung ano talaga ang nakita. Isinulat ni Elmer ang mga sagot sa papel. Sa unang pagkakataon, hindi na puro takot ang hawak nila. May maliliit na detalye silang maaaring suriin, at may mga tanong na maaari nilang iharap nang hindi naninira ng kapwa.

Bago maghiwalay, napansin ni Elmer na hindi pa kumakain si Rosa. Inabutan niya ito ng tinapay na binili sa kanto. “Hindi nito maaayos ang problema,” sabi niya. “Alam ko,” sagot ni Rosa, “pero salamat pa rin.” Kumain sila nang tahimik. Sa sandaling iyon, hindi tungkol sa panganib ng pagbaha at pagbalewala sa babala ang lahat. Tungkol din ito sa dalawang taong natutong magtiwala nang hindi hinihinging isuko ng isa ang sariling pag-iisip. May takot pa rin, pero hindi na nag-iisa si Rosa sa pagharap dito.

Sa sumunod na gabi, muling lumiwanag ang mga parol, at bawat ilaw ay may pangalan ng kapitbahay na tumulong sa isa pa. Hindi naging perpekto ang lahat sa isang araw. May mga relasyong kailangang ayusin, may mga papeles na kailangang pirmahan, at may mga taong kailangang matutong humingi ng tawad nang walang palusot. Pero sa pag-uwi ni Rosa, napansin niyang hindi na siya naglalakad nang nakayuko. “Bukas, ano ang gagawin natin?” tanong ni Elmer. “Ang mga ordinaryong bagay,” sagot niya. “At sisiguraduhin nating walang maiiwan.” Hindi na kailangang maging lihim ang kanilang pag-asa.