Ang Hardin sa Bubong Part3

Sa tulong ng mga residente, nailabas ang mga bata at naipakita ang panganib ng pagsasara ng hagdan. Sa wakas ay nakaharap ni Yssa ang mga taong kailangang makarinig ng katotohanan. Hindi niya nais na may mapahiya para lamang makabawi siya. Ang nais niya ay may umako sa pinsalang nagawa at may magbago pagkatapos. “Pakinggan ninyo muna kami,” sabi ni Dado. Sa Quezon City, pamilyar ang mukha ng mga nakapaligid, kaya mas mahirap magsalita nang walang nanginginig na tinig. Hindi umalis si Yssa. May mga sandaling ang pananatili ay mas matapang kaysa pagsigaw.

Inatasan ang may-ari na ayusin ang gusali at sundin ang wastong proseso bago ang anumang pagpapaalis. “Bakit mo ako tinutulungan?” tanong ni Yssa kay Dado. Hindi agad sumagot ang tagapag-ayos ng bubong. Pinagmasdan niya muna ang mukha ni Yssa, na pagod ngunit ayaw magpakita ng panghihina. “Dahil may karapatan kang malaman kung ano ang totoo,” sabi niya. Hindi sapat iyon upang mawala ang pag-aalinlangan. Sa bawat hakbang nila, iniisip ni Yssa kung ano ang maaaring mawala sa kanya: hanapbuhay, tiwala ng mga tao, at ang kakaunting kapanatagang matagal niyang inipon. Pero mas nakakatakot ang mamuhay na parang wala siyang nakita.

Umupo sila sa isang maliit na tindahan habang naghihintay na humupa ang ingay sa paligid. May kumukulong tubig, may humahampas na hangin sa yero, at may nagbibilang ng sukli sa kabilang mesa. “Hindi naman lahat ng pagkakamali ay masama ang pinagmulan,” maingat na sabi ni Dado. “Pero hindi ibig sabihin noon ay walang dapat managot,” sagot ni Yssa. Napangiti siya nang bahagya sa sarili niyang katigasan. Hindi niya nakasanayang may taong hindi kaagad nagsasabing kalimutan na lamang ang problema. Iyon ang unang dahilan kung bakit unti-unting gumaan ang pakiramdam niya.

Bumalik sa isip ni Yssa ang mga gabing umuuwi siyang halos wala nang lakas. Hindi siya bayani sa sarili niyang kuwento. May mga araw na gusto na lang niyang isara ang pinto at huwag makisangkot. Ngunit may taong higit na mahihirapan kapag walang kumilos. Hinawakan niya ang punlang kamatis at pinagmasdan ang mga bakas ng paggamit dito. “Kung mali tayo, tatanggapin ko,” sabi niya. “Pero kung tama tayo, hindi ako papayag na iba ang magbayad.” Tumango si Dado. Hindi niya ipinangakong magiging madali ang susunod.

Sa paglalakad nila sa makitid na daan, may lumapit na matandang nakasaksi sa bahagi ng nangyari. Hindi kumpleto ang kuwento nito, at iyon mismo ang mahalaga. “Huwag ninyong basta paniwalaan ang sabi-sabi,” paalala ng matanda. Nagtanong si Yssa tungkol sa oras, sa mga taong naroon, at sa kung ano talaga ang nakita. Isinulat ni Dado ang mga sagot sa papel. Sa unang pagkakataon, hindi na puro takot ang hawak nila. May maliliit na detalye silang maaaring suriin, at may mga tanong na maaari nilang iharap nang hindi naninira ng kapwa.

Bago maghiwalay, napansin ni Dado na hindi pa kumakain si Yssa. Inabutan niya ito ng tinapay na binili sa kanto. “Hindi nito maaayos ang problema,” sabi niya. “Alam ko,” sagot ni Yssa, “pero salamat pa rin.” Kumain sila nang tahimik. Sa sandaling iyon, hindi tungkol sa pagpapaalis sa mga nangungupahan ang lahat. Tungkol din ito sa dalawang taong natutong magtiwala nang hindi hinihinging isuko ng isa ang sariling pag-iisip. May takot pa rin, pero hindi na nag-iisa si Yssa sa pagharap dito.

Hindi naging kanila ang gusali, ngunit nanatili ang hardin bilang lugar na pinagtutulungan, at doon unang naglakas-loob si Yssa na hawakan ang kamay ni Dado. Hindi naging perpekto ang lahat sa isang araw. May mga relasyong kailangang ayusin, may mga papeles na kailangang pirmahan, at may mga taong kailangang matutong humingi ng tawad nang walang palusot. Pero sa pag-uwi ni Yssa, napansin niyang hindi na siya naglalakad nang nakayuko. “Bukas, ano ang gagawin natin?” tanong ni Dado. “Ang mga ordinaryong bagay,” sagot niya. “At sisiguraduhin nating walang maiiwan.” Hindi na kailangang maging lihim ang kanilang pag-asa.