Sa Likod ng Huling Biyahe

Sa huling biyahe, inakusahan si Luningning na kumuha ng bag ng pasaherong nagmamadali sa terminal. Sa Baguio, hindi karaniwang nagiging usap-usapan ang isang pangyayari nang walang nakikialam na kapitbahay. Ngunit sa pagkakataong ito, ang usap-usapan ay may tunay na taong masasaktan. Si Luningning, isang konduktora, ay nagtiis munang huminga nang malalim bago magsalita. Hindi niya kayang magpanggap na walang nangyari. Sa gilid ng kalsada, may mga nagmamadaling umuwi at may mga nakatigil para makinig. “Hindi ninyo alam ang buong nangyari,” sabi niya. Walang sumagot agad. Ang katahimikan ang lalong nagpabigat sa dibdib niya.

Si Arman lamang ang tumangging pumirma sa salaysay na hindi niya nakita; nagtalo sila sa harap ng dispatcher. “Bakit mo ako tinutulungan?” tanong ni Luningning kay Arman. Hindi agad sumagot ang drayber ng bus. Pinagmasdan niya muna ang mukha ni Luningning, na pagod ngunit ayaw magpakita ng panghihina. “Dahil may karapatan kang malaman kung ano ang totoo,” sabi niya. Hindi sapat iyon upang mawala ang pag-aalinlangan. Sa bawat hakbang nila, iniisip ni Luningning kung ano ang maaaring mawala sa kanya: hanapbuhay, tiwala ng mga tao, at ang kakaunting kapanatagang matagal niyang inipon. Pero mas nakakatakot ang mamuhay na parang wala siyang nakita.

Umupo sila sa isang maliit na tindahan habang naghihintay na humupa ang ingay sa paligid. May kumukulong tubig, may humahampas na hangin sa yero, at may nagbibilang ng sukli sa kabilang mesa. “Hindi naman lahat ng pagkakamali ay masama ang pinagmulan,” maingat na sabi ni Arman. “Pero hindi ibig sabihin noon ay walang dapat managot,” sagot ni Luningning. Napangiti siya nang bahagya sa sarili niyang katigasan. Hindi niya nakasanayang may taong hindi kaagad nagsasabing kalimutan na lamang ang problema. Iyon ang unang dahilan kung bakit unti-unting gumaan ang pakiramdam niya.

Bumalik sa isip ni Luningning ang mga gabing umuuwi siyang halos wala nang lakas. Hindi siya bayani sa sarili niyang kuwento. May mga araw na gusto na lang niyang isara ang pinto at huwag makisangkot. Ngunit may taong higit na mahihirapan kapag walang kumilos. Hinawakan niya ang tiket at pinagmasdan ang mga bakas ng paggamit dito. “Kung mali tayo, tatanggapin ko,” sabi niya. “Pero kung tama tayo, hindi ako papayag na iba ang magbayad.” Tumango si Arman. Hindi niya ipinangakong magiging madali ang susunod.

Sa paglalakad nila sa makitid na daan, may lumapit na matandang nakasaksi sa bahagi ng nangyari. Hindi kumpleto ang kuwento nito, at iyon mismo ang mahalaga. “Huwag ninyong basta paniwalaan ang sabi-sabi,” paalala ng matanda. Nagtanong si Luningning tungkol sa oras, sa mga taong naroon, at sa kung ano talaga ang nakita. Isinulat ni Arman ang mga sagot sa papel. Sa unang pagkakataon, hindi na puro takot ang hawak nila. May maliliit na detalye silang maaaring suriin, at may mga tanong na maaari nilang iharap nang hindi naninira ng kapwa.

Bago maghiwalay, napansin ni Arman na hindi pa kumakain si Luningning. Inabutan niya ito ng tinapay na binili sa kanto. “Hindi nito maaayos ang problema,” sabi niya. “Alam ko,” sagot ni Luningning, “pero salamat pa rin.” Kumain sila nang tahimik. Sa sandaling iyon, hindi tungkol sa pagkawala ng bag ng pasahero ang lahat. Tungkol din ito sa dalawang taong natutong magtiwala nang hindi hinihinging isuko ng isa ang sariling pag-iisip. May takot pa rin, pero hindi na nag-iisa si Luningning sa pagharap dito.

Sa tiket na naiwan sa upuan, may nakasulat na oras ng pagdating na mas maaga kaysa sa aktuwal na biyahe. Napahinto si Luningning. Hinanap niya ang tingin ni Arman, umaasang may paliwanag na agad nitong maibibigay. Wala. Sa halip ay magkatabi nilang hinarap ang nangyari. Hindi na sapat ang mga hinala at bulung-bulungan; kailangan na nilang kumilos nang may ingat. Sa labas, nagpapatuloy ang karaniwang buhay ng Baguio, ngunit para kay Luningning, may nabago na. Ang dating maliit na suliranin ay may kaugnayan pala sa mas malalim na katotohanan. At hindi niya alam kung sino pa ang handang magsalita.